Class 10 General Science Chapter 1 Solution: Chemical Reactions and Equationsৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ

যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত কাড় চিনৰ দুয়োফালে বিক্ৰিয়ক আৰু বিক্ৰিজাত পদাৰ্থসমূহৰ মৌলৰ অণুসমূহৰ সংখ্যা একে থাকে, তাকে সন্তিলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ বোলে।

উদাহৰণস্বৰূপে, 2Mg + O2 → 2MgO

ভৰৰ নিত্যতা সূত্ৰ অনুসৰি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া এটাত ভৰৰ সৃষ্টি বা বিনাশ হ’ৱ নোৱাৰে অৰ্থাৎ, ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া এটাত বিক্ৰিয়াজাত মৌলবোৰৰ মুঠ ভৰ বিক্ৰিয়ক মৌলবোৰৰ মুঠ ভৰৰ সমান হ’ৱ লাগিৱ । সেয়ে, আমি জঁকা ৰাসায়নিক সমীকৰণ এটা সন্তুলিত কৰিৱ লাগে ।

a) 3H2 (g) + N2 (g) → 3NH3 (g)

b) 3H2S (s) + 3O2 → 2H2O (l) + 2SO2 (g)

c) 3BaCl2 + Al2(SO4)3 → 2AlCl3 + 3BaSO4 (↓)

d) 2K (s) + 2H2O (l) → 2KOH (aq) + H2 (g)

a) 2HNO3 + Ca(OH)2 → Ca(NO3)2 + 2H2O

b) 2NaOH + H2SO4 → Na2SO4 + 2H2O

c) NaCl + AgNO3 → AgCl + NaNO3

d) BaCl2 + H2SO4 → BaSO4 + 2HCl

(a) Ca(OH)2 + CO2 → CaCO3 + H2O

(b) Zn (s) + 2AgNO3 (aq) → Zn(NO3)2 (aq) + 2Ag (↓)

(c) 2Al + 3CuCl2 → 2AlCl3 + 3Cu

(d) BaCl2 + K2SO4 → BaSO4 + 2KCl

(a) 2KBr (aq) + BaI2 → 2KI (aq) + BaBr2 (aq)
= দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়া

(b) ZnCO3 (s) → ZnO (s) + CO2 (g)
= বিযোজন বিক্ৰিয়া

(c) H2 (g) + Cl2 (g) → 2HCl (g)
= সংযোজন বিক্ৰিয়া

(d) Mg (s) + 2HCl (aq) → MgCl (aq) + H2 (g)
= অপসৰণ বিক্ৰিয়া

তাপবৰ্জী: যিবোৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত তাপ শক্তি নিৰ্গত হয় তাকে তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া বোলে ।
উদাহৰণস্বৰূপে, বায়ুৰ উপস্থিতিত Mg ৰ দহন –
2Mg (s) + O2 → 2MgO + তাপশক্তি

তাপগ্ৰাহী: যিবোৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত তাপ শক্তি শোষণ হয় তাকে তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া বোলে ।
উদাহৰণস্বৰূপে, N2 আৰু O2 ৰ মাজত সংঘটিত বিক্ৰিয়া –
N2 (g) + O2 (g) + তাপশক্তি → 2NO (g)

আমি যেতিয়া আহাৰ গ্ৰহণ কৰো, তেতিয়া খাদ্যত থকা কাৰ্ব’হাইড্ৰেতসমূহ গ্লুক’জ ৰূপে আমাৰ দেহত সঞ্চিত হয়। শ্বসন কাৰ্যত এই গ্লুক’জৰ অণুসমূহে আমি উশাহত গ্ৰহণ কৰা অক্সিজেনৰে সৈতে জাৰিত হৈ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, পানী আৰু যথেষ্ট পৰিমাণে তাপশক্তি নিৰ্গত কৰে, যিয়ে আমাৰ দেহৰ আৱশ্যকীয় শক্তিৰ যোগান ধৰে। সেয়ে, শ্বসনক এটা তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া বোলা হয় ।

C6H12O6 (aq) + 6O2 (g) → 6CO2 (g) + 6H2O (l) + 2820 (K)

যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত এটা মাত্ৰ বিক্ৰিয়ক পদাৰ্থ ভাঙি একাধিক বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থ উৎপন্ন হয় তাকে বিযোজন বিক্ৰিয়া বোলে।

আনহাতে, যিবোৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত দুই বা তাতোধিক বিক্ৰিয়ক লগ হৈ এটা মাত্ৰ বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে তাকে সংযোজন বিক্ৰিয়া বোলে। সেয়ে, সংযোজন বিক্ৰিয়াক বিযোজন বিক্ৰিয়াৰ বিপৰীত বুলি কোৱা হয়।

বিযোজন বিক্ৰিয়াৰ উদাহৰণ:
CaCO3 (s) → CaO (s) + CO2 (g)

সংযোজন বিক্ৰিয়াৰ উদাহৰণ:
N2 (g) + 3H2 (g) → 2NH3 (g)

(a) তাপ শক্তিৰে সংঘটিত বিযোজন বিক্ৰিয়া:
CaCO3 (s) → CaO (s) + CO2 (g)

(b) পোহৰ শক্তিৰে সংঘটিত বিযোজন বিক্ৰিয়া:
H2O2 (l) → H2O (l) + O2 (g)

(c) বিদ্যুৎ শক্তিৰে সংঘটিত বিযোজন বিক্ৰিয়া:
2H2O (l) → 2H2 (g) + O2 (g)

যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত এটা সক্ৰিয় ধাতৱ মৌলই আন এটা কম সক্ৰিয় ধাতৱ মৌলক তাৰ লৱণৰ দ্ৰৱৰ পৰা অপসাৰিত কৰি নিজে প্ৰতিষ্ঠাপিত হয় তাকে অপসৰণ বিক্ৰিয়া বোলে ।
উদাহৰণস্বৰূপে: Zn (s) + CuSO4 (aq) → ZnSO4 (aq) + Cu (s)
ইয়াত Zn ধাতুৱে Cu ক CuSO4 ৰ দ্ৰৱৰ পৰা অপসাৰিত কৰি ZnSO4 ৰ লৱণ উৎপন্ন কৰিছে।

আকৌ, আনহাতে যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত বিক্ৰিয়ক দুটাৰ মাজত এনায়নৰ (-) সালসলনি হয় তাকে দ্বি-অপসৰণ বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে: BaCl2 (aq) + Na2SO4 (aq) → BaSO4 (aq) + 2NaCl (s)
ইয়াত Cl- আৰু SO42- আয়ন দুটাই ক্ৰমে Na+ আৰু Ba2+ ৰ সৈতে সাল-সলনি হৈছে।

যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত অধঃক্ষেপ উৎপন্ন হয় তাকে অধঃক্ষেপণ বিক্ৰিয়া বোলে ।

উদাহৰণস্বৰূপে:
(a) বেৰিয়াম নাইট্ৰেটৰ জলীয় দ্ৰৱৰ সৈতে ছালফিউৰিক এছিডৰ বিক্ৰিয়াৰ ফলত বেৰিয়াম ছালফেটৰ বগা অধঃক্ষেপ উৎপন্ন হয়।
Ba(NO3)2 (aq) + H2SO4 (aq) → BaSO4 (↓) + 2HNO3

(b) ছিলভাৰ নাইট্ৰেটৰ জলীয় দ্ৰৱি ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ জলীয় দ্ৰৱৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ছ’ডিয়াম নাইট্ৰেট আৰু ছিলভাৰ ক্ল’ৰাইডৰ বগা অধঃক্ষেপ উৎপন্ন কৰে।
AgNO3 (aq) + NaCl (aq) → AgCl (↓) + NaNO3

(a) জাৰণ: ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া এটাত কোনো পদাৰ্থই অক্সিজেন লাভ কৰিলে তাক জাৰণ বোলা হয়।
উদাহৰণস্বৰূপে:
(i) বায়ুৰ উপস্থিতিত কাৰ্বন জ্বলালে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড উৎপন্ন হয়।
C (g) + O2(g) → CO2 (g)
ইয়াত C য়ে O2 লাভ কৰি CO2 লৈ জাৰিত হৈছে।
(ii) অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত মেগনেছিয়ামৰ ফিটা জ্বলালে মেগনেছিয়াম অক্সাইড উৎপন্ন হয়।
Mg (s) + O2 (g) → 2MgO (s)
ইয়াত Mg য়ে O2 লাভ কৰি MgO লৈ জাৰিত হৈছে।

(b) বিজাৰণ: যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত কোনো পদাৰ্থই অক্সিজেন হেৰুৱাই তাকে বিজাৰণ বোলা হয়।
উদাহৰণস্বৰূপে:
(i) CuO (s) + H2 (g) → Cu (s) + H2O (l)
ইয়াত CuO য়ে O ত্যাগ কৰি Cu লৈ বিজাৰিত হৈছে।
(ii) ZnO (s) + C (s) → Zn (s) + Co (g)
ইয়াত ZnO য়ে O ত্যাগ কৰি Zn লৈ বিজাৰতি হৈছে।

(a) ক্ষয়ীভৱন: যেতিয়া ধাতু এটা তাৰ চৌপাশৰ বিভিন্ন পদাৰ্থবোৰ যেনে জলীয় বাস্প এছিড আদিৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হয় তেতিয়া ইয়াৰ ক্ষয়ী ঘটা বুলি কোৱা হয়।এই প্ৰক্ৰিয়াটোকে ক্ষয়ীভৱন বোলে। ক্ষয়ীভৱনৰ ফলত গাড়ী-মটৰ, দলং, লোৰ বেৰা, জাহাজ আৰু ধাতুৰে তৈয়াৰী সকলো বস্তু বিশেষকৈ লোৰে তৈয়াৰী বস্তুবোৰ নষ্ট হয়। যেতিয়া কোনো লোৰ বস্তু বহু সময়ৰ বাবে মুক্ত বায়ুত ৰখা হয় তেতিয়া বায়ুত থকা অক্সিজেন আৰু জ্বলীয় বাস্পই লোৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি লোৰ পৃষ্ঠত ৰঙচুৱা মুগা বৰণৰ পাউদাৰৰ সৃষ্টি কৰে। ইয়ো এক প্ৰকাৰৰ ক্ষয়ীভৱন। একেদৰে ছিলভাৰৰ ওপৰত পৰা ক’লাচামনি আৰু ক’পাৰৰ ওপৰত পৰা সেউজীয়া চামনিওঁ ক্ষয়ীভৱনৰ উদাহৰণ।

(b) চৰ্বীৰ দুৰ্গন্ধিতা: তেল আৰু চৰ্বীযুক্ত খাদ্যবস্তু দীৰ্ঘসময়ৰ বাবে মুক্ত অৱস্থাত ৰাখিলে ই বায়ুত থকা অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি জাৰিত হয়, ফলত বেয়া স্ৱাদ তথা বেয়া গোন্ধৰ সৃষ্টি হয় যিয়ে খাদ্যবস্তুখিনি খোৱাৰ অনুপযোগী কৰি তোলে। ইয়াকে চৰ্বীৰ দুৰ্গন্ধিতা বুলি কোৱা হয়। দুৰ্গন্ধিতা ৰোধ কৰিৱলৈ খাদ্য বস্তু বায়ুৰুদ্ধ পাত্ৰত আৱদ্ধ কৰি ৰখা হয়। তদুপৰি খাদ্যবস্তুৰ জাৰণ বন্ধ কৰিৱলৈ প্ৰতিজাৰক ব্যৱহাৰ কৰা হয় যিয়ে খাদ্যবস্তুক অক্সিজেনৰ সংস্পৰ্শৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখে। চিপ্চ উৎপাদকসকলে জাৰণ নঘটিৱৰ বাবে চিপ্চৰ পেকেটত নাইট্ৰ’জেনক প্ৰতিজাৰক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে।ইয়াৰ ফলত চিপ্চসমূহ বহু দিনলৈ নষ্ট নোহোৱাকৈ থাকে।